Liệu những rượu vang lớn của Montsant, Rueda hay Terra Alta có thể vĩnh viễn biến mất? Cuối thế kỷ 19, khả năng đó đã hiện rõ. Một loài dịch hại gần như vô hình, xa lạ với đất châu Âu, khiến lá nho úa vàng, sản lượng sụp đổ và châm ngòi cho cuộc khủng hoảng lớn nhất trong lịch sử nho vang. Tên thủ phạm: phylloxera.
Sự xuất hiện của phylloxera: loài côn trùng vượt biển mà tới
Phylloxera (Daktulosphaira vitifoliae) là một loài côn trùng dạng rệp có nguồn gốc Bắc Mỹ. Ở đó, các loài nho dại đã đồng tiến hóa với nó, phát triển cấu trúc rễ và cơ chế đề kháng giúp hạn chế tổn hại. Nhưng Vitis vinifera, loài nho châu Âu được thuần hóa để làm rượu vang, lại không có hàng rào bảo vệ như vậy. Khi côn trùng này cập bờ, có lẽ qua các trao đổi thực vật học vào thập niên 1850, nó đã tìm thấy ở những vườn nho châu Âu một bữa tiệc rộng lớn, không được bảo vệ.
Đầu những năm 1860, các ổ dịch được xác nhận ở miền nam Rhône. Từ đó, phylloxera lan không khoan nhượng khắp nước Pháp, rồi sang phía đông và phía nam. Nó đến Catalonia và La Rioja trong thập niên 1870, tàn phá các diện tích trồng nho. Ở Terra Alta và Montsant, hàng ngàn cây nho thân bụi truyền thống gục ngã. Cả làng bỏ nghề trồng nho, chuyển sang ngũ cốc hoặc di cư.
Phylloxera và sự sụp đổ của các vườn nho châu Âu
Quy mô khủng hoảng vượt ngoài hình dung. Pháp mất hơn 40% diện tích nho chỉ trong một thập kỷ; Tây Ban Nha, dù bị ảnh hưởng chậm hơn, vẫn chứng kiến suy giảm hàng loạt tại các DO lớn từ thập niên 1880. Những vườn Verdejo của Rueda bị nhổ bỏ; ở Galicia, các gốc Albariño cổ bị diệt vong. Theo một số ước tính, hơn hai triệu hecta vườn nho khắp châu Âu đã bị phá hủy.
Người trồng nho thử mọi cách: rắc lưu huỳnh, cho ngập nước vườn nho, thậm chí chôn cóc sống dưới gốc nho (tin rằng sẽ hút “độc”). Chính phủ treo thưởng cho phương thuốc chữa trị; không cách nào tỏ ra hiệu quả.
Sự kháng cự với thay đổi triệt để diễn ra rộng khắp. Ở Bordeaux và Burgundy, giới chức cấm ghép trong nhiều năm vì lo ngại pha tạp. Nhưng khi khủng hoảng trầm trọng hơn và kinh tế địa phương suy sụp, tính cấp bách đã lấn át sĩ diện.
Ghép cành, lời giải cho phylloxera
Nhà thực vật học Jules Émile Planchon là người đầu tiên xác định côn trùng ăn rễ là tác nhân truyền bệnh. Nhà côn trùng học người Mỹ Charles Valentine Riley giúp xác nhận nguồn gốc và các mô thức kháng của nó. Hợp tác với các nhà nho như Léo Laliman và Thomas Munson, giải pháp xuất hiện: ghép cành Vitis vinifera lên gốc ghép Mỹ có khả năng kháng.
Đó không phải là biện pháp “cấp tốc”. Những ghép cành đầu tiên thất bại do không tương thích đất. Terroir Pháp và Tây Ban Nha đòi hỏi đặc tính gốc ghép riêng: chịu hạn trên nền đá vôi khô ở Terra Alta; sinh lực cao và chịu pH cao ở Rueda; kháng nấm ở các thửa ẩm ướt của Galicia.
Rốt cuộc, với các tổ hợp lai giữa V. riparia, V. rupestris và V. berlandieri, những cây ghép bắt đầu sinh trưởng mạnh. Việc tái lập các vườn nho thực sự khởi động.
Chọn gốc ghép và quản trị phylloxera dài hạn
Ngày nay, gần như toàn bộ nho châu Âu được trồng trên gốc ghép. Cây vinifera trồng trên rễ tự thân chỉ còn tồn tại rải rác ở những vùng không có phylloxera, như các thửa đất cát tại một số nơi ở Andalusia hoặc nền đất núi lửa trên quần đảo Canary.
Chọn gốc ghép đã trở thành phần thiết yếu của hoạch định canh tác nho. Ở Tây Ban Nha, người trồng thường đánh giá:
- Độ sâu và khả năng thoát nước của đất
- Hàm lượng đá vôi
- Khả năng chịu mặn
- Khả năng chống chịu hạn
- Kiểm soát sinh lực và tương thích với cành ghép
Tại Montsant và Terra Alta, các gốc ghép chịu hạn như 110R hoặc 140Ru hỗ trợ Garnacha Negra và Cariñena trên nền đất nghèo giàu đá phiến sét. Ở Rueda, với lớp sỏi đa dạng và pH cao, những gốc như 41B hoặc SO4 khá phổ biến. Mỗi lựa chọn cân bằng rủi ro, tuổi thọ và khí hậu đang biến đổi.
Chưa có phương thuốc hóa học nào trị được phylloxera. Sức kháng sinh học, đi cùng canh tác nho thông minh, vẫn là lối thoát duy nhất. Và ngay cả vậy cũng không đảm bảo tuyệt đối: ở California, gốc ghép AXR1 từng được dùng rộng rãi đã sụp đổ trong thập niên 1980 khi các kiểu hình phylloxera mới vượt qua được hàng rào kháng của nó.
Phylloxera ngày nay: rủi ro tiếp diễn và những bài học chiến lược
Hơn một thế kỷ sau đại dịch, cái bóng của phylloxera vẫn định hình nghề trồng nho. Cuộc cách mạng gốc ghép không chỉ thay đổi cách trồng cây mà còn dẫn dắt sự tiến hóa của các vùng rượu vang. Một số giống bị thất sủng trong quá trình tái trồng; số khác vươn lên chiếm ưu thế. Những vùng mới xuất hiện khi vùng khác mờ nhạt dần.
Ở Tây Ban Nha, di sản ấy thể hiện trong sự đa dạng của gốc ghép, sự sống sót của một số cây nho cổ thụ (đặc biệt trên những nền đất không có phylloxera) và nỗ lực nghiên cứu liên tục về tương tác giữa cành ghép và gốc ghép. Với người trồng hôm nay, khủng hoảng nhắc nhở một điều: tự nhiên đặt luật chơi. Nhiệm vụ của nghề trồng nho không phải là kiểm soát, mà là thích nghi.
Việc chọn gốc ghép, từng bị xem như chi tiết kỹ thuật, nay là một quyết định chiến lược. Và dù loài côn trùng từng đe dọa xóa sổ các vườn nho châu Âu đã được kiềm chế, câu hỏi vẫn còn đó: dịch hại, bệnh hay cú sốc khí hậu nào sẽ buộc chúng ta bước vào cuộc chuyển hóa tiếp theo?